सौशील्यं संस्कार: बाल्ये
एव शिक्षणीया
मिन्नेकन्टि नागराजु
ప్రతిమనిషి జీవితంలో బాల్యం ఒక మధురానుభూతి. బాల్యం నుండే మనిషి తననుతాను తీర్చిదిద్దుకోవాలి. అందుకు కుటుంబం సమాజం తగిన వాతావరణం కలిపించాలి. బాల్యం లో మొదలైన అలవాట్లు జీవితాంతం మనిషి కి తోడుగా నిలుస్తాయి. మొక్కైవంగనిది మానైవంగునా అనే దుష్టాంతముతో బాల్యావస్థలోనే సంస్కారం, సౌశీల్యం మొదలైన సద్గుణాలు నేర్పించి మంచి నడవడిక ద్వారా జీవితంలో ఉన్నత స్థానంలో ఎదగడానికి బాటలు వేయాలని చెప్తారు. సంస్కారవంతంగా జీవించడంజీవితం లో మనిషి పురోగతికి మార్గం సుగమం చేస్తుంది. సౌశీల్య వంతమైన జీవితం సకల కీర్త ప్రతిష్టలను సకల ఐశ్వర్యాలను చేకూరుస్తుంది.
లాలయేత్ పంచవర్షాణి దసవర్షాణి తాడయేత్
ప్రాప్తేతు షోడశేవర్షే పుత్రం మిత్రవదాచరేత్
అని నీతిశాస్త్రం
చెపుతున్నమాట
అనగా బాల్యం లో ఐదు సంవత్సరాలవరకు ఎలా ఉండాలి ఎవరితో ఎలా మాట్లాడాలి ఎవరిని ఎలా గౌరవించాలి అనేవిషయాలు లాలనతో ప్రేమపూర్వకంగా అవగాహన కలిపించాలి మంచి అలవాట్లు నేర్పించాలి. గౌరవం గా మాట్లాడటం వినయంగా ప్రవర్తించడం ఇతరులతో సభ్యతగా ప్రవర్తించడం
వంటి సద్గుణాలు తల్లి దండ్రులు బిడ్డకు నేర్పంచాలి. పదిసంవత్సరాల వరకు ఈ విషయాలలో అప్రమత్తంగా ఉంటూ అవసరమైతే దండించి అయినా సంస్కారసౌశీల్యాది పూర్వోక్తగుణాలు అనుసరించి ఆచరణలో పెట్టేవిధంగా తల్లి తండ్రులు బాధ్యత వహించాలి. ఆతర్వాత పదహారు సంవత్సరాల వరకు మిత్రులవలే సూచనలు సలహాలు ప్రేమపూర్వకంగా మందలింపు వంటి మిత్ర గుణాలతో బాలురతో ప్రవర్తించి వారు జీవితాలకు ఒకచక్కని మార్గం నిర్దేశించాలని పైశ్లోకం తెలుపుతుంది. పూర్వంలో ఉమ్మడి కుటుంబాలలో పెద్దలు పిల్లల బాధ్యత తీసుకుని వారికి మంచి చెడు చెప్పేవారు. ఎక్కువ మంది మధ్యలో ఉండటం వల్ల ఎలా ఉండాలి ఎలా మాట్లాడాలి ఎవరితో ఎలా ప్రవర్తించాలి అనే విషయాలు చూసి గ్రహించే అవకాశం ఉండేదు. పెద్దల పర్యవేక్షణ ఉండేది. ఇప్పుడు చిన్న కుటుంబ అవడం వల్ల ఎక్కువ మంది తో కలసి ఉమ్మడి కుటుంబలా ఉండే అవకాశం లేక ప్రేమాప్యాయతలు సంస్కృతీ సాంప్రదాయాలు వినయసౌశీల్యాది సద్గుణాలు బాలురకు మరింత జాగూరుకతతో నేర్పాల్సిన అవసరం ఉంది. ఉత్తమ సమాజ నిర్మాణానికి ఉన్నత విలువలకు బాటలు వేయాలంటే బాల్యం లో నే వాటి విలువ అవసరం పిల్లలకి తెలియచేయాలి. నేటి బాలలే రేపటి పౌరులుకదా...
ఈనాటి సౌశీల్యసంస్కారాః బాల్యే ఏవ బోధనీయం అనేఅంశాన్ని అవలోకిద్దాము
बाल्यकालः सर्वेषां जीवने मधुरः
अनुभवः अस्ति।
पुरुषः बाल्यकालात् एव स्व जीवन गमनार्थं मार्ग निर्माणं कुर्यात्। तदर्थं
परिवारेण समाजेन
च उपयुक्तं वातावरणं कल्पनीयम्। बाल्यकाले आरब्धाः
संस्कार सौशील्यादि सद्गुणा:विनय
विवेकादि गुणा:
जीवनपर्यन्तं व्यक्ति
समीपे एव तिष्ठन्ति।
बाल्ये संस्कृतिः, समाजिकता इत्यादयः गुणाः शिक्षयति, उन्नत संस्काराणां सद्वृत्त्या जीवने
उन्नतपदं प्राप्तुं मार्गं सुगमं
करोति । संस्कार : मनुष्यस्य जीवन
प्रगतेः मार्गं
प्रशस्तं करोति।
मानवस्य जीवने
सर्वं वैभवं
सर्वं ऐश्वर्यं सौशील्य संस्कारादि गुणेनैव र्पाप्तुं शक्यते।
ललायेत् पञ्चवर्षाणि दशवर्षाणि तदयेत्
प्राप्तेतु षोडशेवर्षे पुत्र मित्रवदचरेत।
अर्थात् पञ्चवर्षपर्यन्तं बाल्यकाले कथं भवितव्यः, केन सह कथं वार्तालापम् करणीयम्, कथं कस्य आदरम् कथं करणीयम्
इत्यादि विषया: वात्सल्येन संयोजनं
करणीयम्,। विनयं आत्मीयता पूर्वक संभाषणं
पूज्यनीयेषु गौरवं
इत्यादि सद्वृत्तयः मातापितरौ बालकं
आदरपूर्वकेन उक्ता
विनयेन व्यवहारं कर्तुं, परेषां
प्रति शिष्टतां व्यवहरणं च शिक्षयेयुः। मातापितरौ दशवर्षपर्यन्तं एतेषु
विषयेषु अवधारणा
धारयितुं आवश्यकं
अस्ति । तदनुसारं आवश्यके
सति दण्डं
दत्त्वा संस्कार
सौशील्यादि भावन्
स्थापयितुं च उत्तरदायी भवेयुः।
उपर्युक्तश्लोके उक्तं
यत् षोडशवर्षपर्यन्तं बालकानां मार्गनिर्देर्शनं, उपदेशं, प्रेमपूर्णं भर्त्सनं इत्यादिभिः मित्रगुणैः व्यवहारः करणीयः।
तेषां जीवनस्य
कृते एतत्
सम्यक् मार्गदर्शनं भवति
। पूर्वं
संयुक्तकुटुम्बेषु वृद्धाः
बालकानां उत्तरदायित्वं स्वीकृत्य किं करणीयं
किं अकरणीयं कथं वर्तनीयं व्यवहारेषु स्वविषयेषु सम्भाषणासु ज्ञान
समुपार्जन विषयेषु
आचार व्यवहारादिषु सद्व्यवहारासु शुभाशुभं वदन्ति स्म । बहुजनानाम् मध्ये स्थित्वा बाल: कथं वर्तनीयः, कथं वक्तव्यः, केन सह कथं वर्तनीयः इतिविषया:सूचनया अवधारणाया स्वयं द्रष्ट्वा अवगन्तुं च न शक्नोति
स्म । तत्र कुटुम्ब
पर्यवेक्षणम् आसीत्
। इदानीं
लघुपरिवारः इति कारणतः बालकानां सांस्कृतिकपरम्परा बोधनाय
सदा पर्यवेक्षणाय मार्गदर्शनाय समय:नास्ति।अतः अधिकजनैः सह संयुक्तपरिवारस्य क्षमता
च अधिकसावधानीपूर्वकं शिक्षितुं आवश्यकता वर्तते
बालकाः। बाल्यकाले एव स्वमूल्यानि शिक्षितुं प्रवृत्ताः सन्ति यदि ते उत्तमसमाजस्य निर्माणं कर्तुम्
इच्छन्ति। अद्यतनबालाः श्वः नागरिकाः भवन्ति किल। अस्माकं संस्कृतौ
सत्य अहिंसादि गुणैः श्रेष्ठा विश्वबन्धुत्वशिक्षिका ।
विश्वशान्ति सुखाधात्री भारतीया
हि संस्कृतिः ॥
सम्यक्कृतिः संस्कृतिः कथ्यते।
या मनसः
आत्मनो वा संस्कारं करोति
सा संस्कृतिः । सम् इत्युपसर्गपूर्वक कृञ्धातो: 'स्त्रियां क्तिन्' प्रत्यये सति
'संस्कृति:' इति शब्दः निष्पन्नो भवति । संस्करणं परिष्करणं चेतसः आत्मनो
वा संस्कृतिः इति समभिधीयते। भारतीया संस्कृतिः विश्वस्य सर्वासु
संस्कृतिषु प्राचीना श्रेष्ठा प्रेष्ठा च इति सर्वैः विद्वद्भिः स्वीक्रियते । संस्कार: मानव-अन्तःकरणस्य अज्ञानं
दूरीकरोति। चित्तभ्रमं अपहरति। ज्ञानलोकं प्रकाशयति च । अतः यया मानवस्य
श्रेष्ठप्रवृत्तीनां सन्तुलनं भवति तथा आचारस्य पवित्रतायाः व्यवहाराणाम् उत्कृष्टतायाः च सम्यक् ज्ञानं
भवति।
बाल्यावस्था मानवजीवनस्य महत्त्वपूर्णा जीवननिर्मात्री अवस्था
अस्ति। अस्याम्
अवस्थायां यादृशमपि जनः करोति
तादृशमेव आजीवन
आचिनोति। य विद्यानां अर्थिनः
सन्ति ते एव विद्यार्थिनः कथ्यन्ते । येषां मनसि
सर्वदा विद्यार्जनस्य वैक्लव्यं दरीदृश्यते तदनुरूपञ्च प्रयत्नमपि ते जनाः आदर्शभूतविद्यार्थिनः भवन्ति
।तदैव सर्वमपि।
पञ्चविंशतिवर्षं यावद् विद्याध्ययनकालश्च।तदा छात्र- जीवनस्य अयमेव
निर्माणकालः बालकाः
अस्यां वेलायां
स्वगृहे , विद्याध्ययनेसौशील्य संस्कारादि सद्गुणार्जनाय च जग्मुः । यथा क्रियते
तथैव भुज्यते
च ।
शीलेन त्रयो
लोकाः शक्याः
जेतुं न शंसयः ।
नहि किञ्चिदसाध्यं वै लोके शीलवतां
भवेत् ॥
इति भावनया मानव:
सदा सौशील्येन कर्मा करणीयं।
प्रवर्तन अपि तदा भवितव्यम्।तथा लोके
सर्वं साधयितुं शक्यते। नास्ति
अशक्यं मनस्विनाम्।
शिक्षा विदेशेषु धनं, कठिनसमये प्रज्ञा धनं ।स्वर्गे अस्माकं कर्माणि धनं। किन्तु सौशील्यं सर्वत्र धनम्।
सौशील्यं नाम किम् ? सुशीलस्य भावः सौशील्यम्। सुशीलं नाम किम् ? महतो
मन्दैस्सह नीरन्ध्रेण संश्लेषः सुशीलमित्युच्यते। श्रीरामचन्द्रः सुशीलवान्। तस्य सौशील्यमस्ति। तत्कुत्र प्रदर्शितं तेन
?गुहः स्वस्य
नावा सीतालक्ष्मणसमेतं श्रीरामचन्द्रं नदीं
तारयामास। तत्सन्दर्भे श्रीरामः गुहमालिङ्गितवान्।श्रीरामस्तु महान्
पुरुषः। गुहस्तु
सामान्यजनः। सः जनान् नदीं
तारयति। नदी तारणं तस्य
वृत्तिः। स तु पामरोऽपि। पामरजनं गुहं
गाढमाश्लिष्टवान् श्रीरामः उच्चनीच भावरूप
सङ्कोचंविना। एतत्प्रवर्तनमेव सौशील्यमित्युच्यते।
संस्कारशब्दस्य मूलार्थः 'शुद्धिः' इति ।मूलतः संस्कारः तान् धार्मिकान् कार्यान् निर्दिशति ये व्यक्तिः स्वसमुदायस्य पूर्णतया समर्थः सदस्यः
इति उद्देश्यं कृत्वा शरीरं, मनः, मस्तिष्कं च शुद्धयन्ति।किन्तु प्रयोजनम् संस्कारस्य अपि व्यक्तिस्य इष्टगुणानां प्रवर्तनं भवति
। प्राचीनभारते मानवजीवने मूल्यानां विशेषं
महत्त्वम् आसीत्
। मूल्यानां माध्यमेन मनुष्यः स्वस्य
सहज प्रवृत्तीनां पूर्ण विकासं
कृत्वा स्वस्य
समाजस्य च लाभं करोति
। एते संस्काराः न केवलं
मनुष्यस्य अस्मिन्
जन्मनि शुद्धयन्ति, परलोके
अपि तस्य
जीवनं शुद्धयन्ति। कुटुम्बे भिन्नः
भवति उत्तमः
संस्कारः मनसः
पवित्रीकरणं भवति।
गन्धाः संस्काराः इति मनसि
संगृह्यन्ते। संस्कृतिं अनुसृत्य मनुष्यः
दैनन्दिनजीवने अनेकसमस्यानां समाधानं
प्राप्नोति । शिक्षाद्वारा गुरुः
अन्येषां केषाञ्चन संस्कारानाम् प्रचारं
कृतवान् । मनुष्यस्य विचाराणां आधारः तस्य
पूर्वजीवनस्य अनुभवाः
एव सन्ति! तेषां आधारेण
शुभासद्संस्कृतिः दुर्संस्कृतिः च निर्मीयते इति भावना अस्ति।
पुरुषस्य व्यवहारः स्वसंस्कृतेः परिणामः
इति वक्तव्यः। अत्यन्तं परिस्थितौ मनः भ्रान्ता भवति । मनुष्यस्य क्रोधः, सद्भावः, अशुभः, करुणा, दानं,
जीवनं यथावत्
स्वीकारस्य मानसिकता, विज्ञानस्य सारः,
एकचित्तता, तनावपूर्णक्षणेषु व्यवहारः... सर्वेषु दृश्येषु अनुवर्तमानः व्यवहारः भवति संस्कारः । सनातनधर्मानुष्ठानानां ते कर्माणि विहिताः। संस्कारः सम्प्रदायः अनुवर्तते । जाति-जाति-धर्म-लिङ्ग-वर्ण-धन-दरिद्र-वर्ण-अपेक्षया मनुष्यैः कर्तव्या अन्यत्
सुसंसारम् । तत् आरामः ! मानवकर्माणि मूलतः
त्रिविधानि सन्ति।
ईश्वरार्थं क्रियन्ते, पापभयेन क्रियन्ते, पवित्रतायै च क्रियन्ते। समाजस्य
स्वीकारार्थं मानवेन
प्रथमं सद्शिष्टाचारस्य विकासः
करणीयः।सद्गुणस्य संवर्धनः एकः सभ्यः
लक्षणः अस्ति
यः बालकबालिकानां कृते
बाल्यकालात् एव आगच्छति। भगवद्गीतायां शिक्षणेन विनयः
भवति इति विनयस्य आदरस्य
च आदानप्रदानं भवति
प्रकृतिः,
सौम्यमानसिकता, या वचनहस्तेन कस्यचित् क्षतिं न करोति, लज्जाहीनः सौम्यः गम्भीरः
स्वभावः, सत्यधर्मस्य अभ्यासाय मैत्री, सहपुरुषस्य, कालस्य, प्रकृतिस्य च मूल्यं दातुं
प्रज्ञा... एते सर्वे गुणाः
बाल्ये एव समुपार्जनीया: आदिशङ्कराचार्यः कथयति
यत् धनं,
संस्कार:, शिक्षा, सौन्दर्यं सौशील्यादि सद्गुणा:: मनुष्यस्य गौरवं अधिकं करोति।
अतःउत्तम समाज निर्माणाय उत्तम जीवनगमनाय बाल्ये एव सौशील्यं संस्कार: बोधनायम्।
No comments:
Post a Comment