దీపంజ్యోతిఃపరంబ్రహ్మా

 

దీపంజ్యోతిఃపరంబ్రహ్మా

                                                                                        మిన్నెకంటినాగరాజు

                                                  భారతీయసంస్కృతిలో, ప్రతి మత, సామాజిక మరియు సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలలో దీపం వెలిగించడం ఆచారం. అగ్నిని సాక్షిగా పరిగణిస్తే, అతని సమక్షంలో చేసే పని ఖచ్చితంగా విజయవంతమవుతుంది  అనే భావన .దీపంయొక్కఅసాధారణప్రాముఖ్యతవెనుకనమ్మకంఏమిటంటే, కాంతి జ్ఞానానికి చిహ్నం. భగవంతుడు కాంతి మరియు జ్ఞాన రూపంలో ప్రతిచోటా ఉన్నాడు. జ్ఞాన సముపార్జన ద్వారా అజ్ఞానం అనే మానసిక రుగ్మతలు తొలగిపోయి ప్రాపంచిక దుర్గుణాలు నశిస్తాయి. అందుకే దీపారాధనను దైవారాధన అని అంటారు. ఆలయంలో హారతి చేసేటప్పుడు దీపం వెలిగించడం వెనుక ఉద్దేశం ఏమిటంటే, భగవంతుడు మన మనస్సును చీకటి నుండి వెలుగులోకి తీసుకెళ్లాలి.  దీపం కూడా మనల్ని జీవితంలో పైకి ఎదగడానికి, ఉన్నతంగా ఎదగడానికి మరియు చీకటిని పారద్రోలడానికి ప్రేరేపిస్తుంది. అంతే కాకుండా దీపంతో పాపాలు తీరుతాయి. శత్రువునశించిఆయుష్షు, ఆరోగ్యం సిద్ధస్తాయి. దీపం జ్యోతిఃపరంబ్రహ్మా దీపం సర్వ తమోపహం, దీపేన సాధ్యతే సర్వం దివ్య జ్యోతిఃన మోస్తుతే.. అని అను నిత్యం దీపమును ధ్యానిస్తూ ఆరాధిస్తాము  - దీపం పరబ్రహ్మ స్వరూపం దీపము సకల తమస్సులను తొలగిస్తుంది. దీపం సర్వకార్యాలను సిద్ధింప చేస్తుంది.  అటువంటి దివ్య జ్యోతికి నమ్కరిస్తునాన్నుఅనిఅర్థం . చీకట్లను తొలగించి వెలుగును ప్రసాదిస్తున్న దీపానికి నమ్కరిస్తున్నాను అనేఅర్థం సామాన్య దృష్టిలో కనిపిస్తుంది. విశేషార్దం గమనిస్తే దీపం పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా చెప్పబడింది. ఇదే ఆత్మస్వరూపం. మన లో అనునిత్యం ఆత్మజ్యోతి ఒకటి వెలుగుతూ ఉంటుంది. కనుకనే మనం జీవించి ఉన్నాము.- దీపం సర్వతమోపహం సకలమైన తమస్సును అంటే అజ్ఞానమనే చీకట్లను తొలగించుట.ఆత్మజ్ఞానం పొందుట - దీపేన సాధ్యతే సర్వం ఆత్మజ్ఞానంతో అన్ని అముష్మికాలను సాధించవచ్చు- దివ్యజ్యోతిః నమోస్తుతే ఇలా దివ్యమైనఆత్మజ్ఞానంసిద్ధింపచేసుకోవాలి .అటువంటి ఆత్మజ్ఞానం కలిగించి అజ్జానాన్ని రూపుమాపే దీపజ్యోతికి నమస్కరిస్తున్నాను అని భావాన్ని గ్రహించాలి. చీకటి ఉన్నదని తల పట్టుకు కూర్చుంటే లాభంలేదు. ప్రయత్నంతో దీపం వెలిగించాలి.వెలిగిస్తే  అంధః కారం తోలగినట్లు . ప్రయత్నం ద్వారా సాధన చేసిజ్ఞాన సము  పార్జన చేసినట్లయితే అ జ్ఞానం నుండి విముక్తుల వుతాం. సత్యం జ్ఞానం అనంతం బ్రహ్మ"అని వేదవాక్కు

భారతీయజీవనపద్ధతిసారంయిదే.  భారతీయ శాస్తాలు, విద్యల యొక్క లక్ష్యం యిదే. అతఃకరణతో జ్ఞానాన్ని ఉద్దీప్తం చేసుకుని దాని ప్రకాశంలో జీవితమంతా ప్రకాశవంతంగా గడపడం వాటి లక్ష్యం. అజ్ఞాన జీవితలక్ష్య ప్రాప్తి సంభవమవుతుంది.

ఈవిషయాలనుదీపంజ్యోతిఃపరంబ్రహ్మాఅనేఈప్రసంగంలోవివరిస్తాను.

दीपंज्योतिपरंब्रह्मादीपंसर्वतमोपहं।

दीपेनसाध्यतेसर्वंदीपज्योतिःनमोस्तुते।।

दीपाराधनसमये- पठनश्लोक: रात्रौ, अंधकार समये वीक्षणार्थंदीपंआवश्यकम्।ज्योतिप्रज्वलनेनतत्प्रकाशेनतमोपहरणभवतिकिन्तुःकेवलनतमोपहरणायदीपप्रज्वलनइतिभावनादूरीकृत्वादीपप्रज्वलनंएकंप्रवित्रकर्माइतिआचार: प्रकल्पितः । दीपं न केवलं कान्तिजनक - दीपं जनार्थन स्वरूपम्, लक्ष्मीस्वरूपम् आत्मस्वरूपम् सकल  शुभदायकम्, शेयोदायकम्, समस्त मंगलकरम् इति भारतीयानां भावना। अत एव भारतीय संस्कृताँ  सामाजिक, सांस्कृतिक . आध्यात्मिक  कार्यक्रमेषु ज्योतिप्रज्वलनं प्रमुखस्थानं वहति।अग्निमुखौवैदेवा: इति भावनया अग्नि प्रज्वलन द्वारा आरम्बित कार्यं सफलं भवतीति भावना दृश्यते। पूजा समयेषु - आराधन कार्यक्रमेषु प्रथमकार्यं ज्योतिप्रज्वलनं । दीपाराधनस्य  असाधारण प्रामुख्यताया:विश्वास: ज्योति: ज्ञान स्वरूपमिति ज्ञान स्वरूप:  भगवन्तः - सः सर्वव्यापि। ज्ञान समुपार्जनेन आज्ञानमिति मानसिक रुग्मतादय: विनस्य, प्रापंचिक दुर्गुणा: विनश्यन्ति । अतःराव दीपाराधनं  भगवदाराधानं  इति भारतीयानां भावना।दीपं परब्रह्म स्वरूप - दीप ज्वलनं सर्व पापहरं शत्रुनाशनं - आयुर्वेर्धनं, आरोग्यं दायकम्।भारतीयजीवनतत्त्वंमहत्वपूर्णअस्ति।जीवनोपयोगविषयाःसर्वेआचारव्यवहाररूपेणनियमितनियमान्कल्पितवन्तःप्राचीना:  ते सर्वं भगवत् स्वरूपेण मन्यते । प्रकृतौ, पंचभूता: अत्यन्त प्रथाना : एते पृथिव्यप्तेजोवायुशकाशाः एते भगवत् स्वरूपेण मन्यते तेषां आराधनमपि भगवदाराधनमेव। प्रकृति सर्वंभगवत् स्वरूपंइति भावना अत्र दश्यते।  "अग्निमुखेनै  देवा' इति वेदवचनं । देवा: अग्निमुखेन यज्ञ क्रतुद्वारा सुप्रीता: भवन्तु इति । अग्निं दूतं वृणीमहे' इति श्रुति: । अत एव अग्निमुखेन देवाः सुप्रीता: भवन्ति । - तमोपहरणार्थं दीप प्रज्वलन समये दीपाराधन इति नाम्ना आहूयते।

दीपंज्योतिपरब्रह्मा - दीपं सर्वतमोपहं

दीपेणसाध्यतेसर्वम्, दिव्यज्योति: नमोस्तुते "

इति श्लोकेन प्रार्थितवन्ताः । अर्थात्, दीपं परब्रह्म स्वरूम, परंज्योतिस्वरूपं दीपं सकल तमोपहम्। दीपं सर्वकार्य सिद्धि दायकम् । अतः दिव्यज्योति: नमोस्तुते इति प्रार्थनेन दीपाराधना करणीयम् इति आचार: प्रकलपित:।

अत्रदीपंपरब्रह्मस्वरूपमितिसूचनयासर्वतमोपहंइतिउक्तं।परब्रह्मस्वरूपनामदीपप्रज्वलनेतअन्धकारयदादूरीभवतितथैवप्रयन्तपूर्वकेनज्ञानसमुपार्जनद्वाराअज्ञानंछित्वामुक्तिंप्राप्नुयात्इतिसंदेशंअन्तर्भवन्ति। सर्वकालेषुज्ञानस्यमहिमामहत्वपूर्वणमस्ति - ज्ञानं नरस्य मानुष्यत्वं  दास्यति। - संस्कार:, सत् प्रवर्तना, सर्वभूत दया, परोपकार बुद्धिः दानशीलत्वादि सद्गुणै: मानवजावित परिपूर्णतां प्राप्नोति । - अहंकारं अल्पज्ञता, अविवेक: मोहादिविषयात् मानव: विषयबन्धित: भूत्वा अज्ञानीधकारे पतितः अभवत् । - मानव:, धनं, विद्या, अधिकार:, गौरव, यश:, कीर्तिं आर्जितोपि ज्ञानेनैव शोभते। . अध्ययननैव ज्ञानस्य विस्तृतिः जायते ।उद्धरेत् आत्मना आत्मानात्मानम् अवसादयेत । आत्मैवहि आत्मनो बन्धुरामैव रिपुरात्मनः।। इति गीता उद्भोदयति । अस्य अयम् अभिप्रायः - प्रयत्न पूर्वकेनस्वयंउन्नतिःविधेयां, न तु आलस्येन, कुमार्गगामी प्रवृत्तेन वा मनसा न कदाचिदपि स्व  अवनति  विधेया- यम, नियम - आसन-प्राणायाम-प्रतिहार-धारणा-ध्यान-समाधय: इति अष्टा अंगानि।  अत्र सर्वत्र प्राधान्येन मनसः वशीकरणमेव आवश्यकम् । अभ्यास वैरागाभ्यां च मनसः निरोधः जायते। वशीकृतमेव मन: आत्मन: मित्रम् ।  अतः वशीकृतेन मनसा आत्मना उद्धरेत् ।मनःराएव मनुष्याणां कारण बन्धमोक्षयोः। सर्वाणि इन्द्रियाणि मनसः साहाये नैव कर्मासु प्रवर्तन्ते । आत्मा मनसां पूज्यते मन: इन्द्रियेण, इन्द्रियं पदार्थेन, ततः कर्मणि प्रवर्तनम् । अतः सर्वेषां कर्मणां दुष्कृतानां सुकृतानां मनःएव कारणम् । दुष्कृतानां प्रवर्तनात् बन्धः। सुकृतानी फलं मोक्ष: । मन: एव सर्वाणि इन्द्रियाणि सुकृत्येषु प्रवर्तते । अतः मन: मेक्षस्यापि कारणम्। आत्मना जितमेव मनः आत्मन: मित्रंभवति।इन्द्रियासक्तंमन: बन्धस्य कारणम् । अनासक्तॉ मोक्षस्य हेतु भूर्त मन: ।ऐहिक वाञ्छां त्यक्ता मनोनियन्त्रथा द्वाराआमुष्मिकपंथायांमानवानांनयतिआत्मज्ञानं।अतःआत्मज्ञानसाधनायज्ञानसमुपार्जन, तद्वारा अज्ञानतम अन्धकारंविनश्यति। तद्वारा परब्रह्मस्वरूप अवबोधयति।य: को 2 पि वयसा वृद्धः अभवत् स:न वृद्ध: ।वृद्ध: नाम न वयसा वृद्ध:-ज्ञान संपन्न: आत्मज्ञानेन य: परिपूर्णत्व आप्नोति स एव वृद्धः इति आर्योक्तिः ।ज्ञानी स्व ज्ञानेन समाजस्य उन्नतिं,समाजस्य सेवांकृत्वा आत्मा आनंदं अनुभवति। महात्मा गांधी सदृशा: । स्व आत्मा ज्ञानेन आध्यात्मिक भावनया मुक्ति मार्गेन जीवन साफल्यं प्राप्य, स्वबोध नया समाजस्य प्रगतिं साधयति । स्वज्ञानं तदर्थ प्रयुज्यते। तदज्ञान समुपार्जनाय गुरुं आश्रित्य ज्ञान समुपार्जनं करणीयम्। अज्ञानतिमिरान्धःज्ञानशलाकेननेत्रोन्मीलनंगुरो: सन्निधे एव जायते। अत्र गीतायामपि ज्ञानबोधया अर्जुनं जागृतं कृतः परमगुरु: भगवान‌् कृष्ण: । एतत् ज्ञानबोधा न केवल अर्जुनाय समस्त मानवालिः अनुसरणीया गीता । ज्ञान समानं यत् किमपि अन्यं नास्ति । कॅवल्यप्राप्तिदायकंज्ञानमितिगीताउद्भोदयति।सर्व' विश्वं आध्यात्मिक, भावनाया: केन्द्रमिति मत्वा तत्, पारमार्थिक ज्ञान समुपार्जनार्थं  गुरुं अन्विष्य,  साधनया मन:, निग्रहं, तपसादि विविध मार्गेण  ब्रह्म स्वरूपं अन्वेषणीयं।

अस्मद्प्राचीना:, ऋषि मुनि रूपेण आध्यात्मिक भावनया ज्ञान समुपार्जनं कृत्वा स्व  अन्वेषणसारा वेदश्रुतिरूपेणस्मृतिरुपेण- विविध- उपनिषत् रूपेण प्रचलिता:। - असतोमा सद्गमया- तमसोमाज्योतिर्गमया - मृत्योर्माअमृतंगमय – इत्यादयः।वेदकालादारभ्यभारतीया: अनुसारितनित्यसत्या:।।असत्यातसत्याय?  तमस:नामआज्ञानमेव- अज्ञाना पथांयान प्रेषयतुइतिप्रार्थना।भौतिकप्रपंचंआश्वस्तमितिमत्वामानव: अन्धकार कूपेपतति।एतद्, अज्ञानंत्यक्त्वा - भगवानेव नित्यः शाश्वत: इतिज्ञानंसम्पादनीम्।जीवन्मुक्तिमोक्षगामीमनवस्यआध्यात्मिकमार्गःएवपरमस्थानम्।पारलौकिकचिन्तनयाज्ञानेनमृत्युत्वात्अमृतत्वगमनंअन्वेषणीयम्।भारतीयानांजीवनेप्रकृत्याआराधनम्प्रमुखंअस्ति।प्रकृत्याराधनंभगवत्संकीर्तनम्पूजासमये“यच्चकिंचित्चजगत्सर्वंदृश्यतेश्रूयतेपपिवा  -अन्तर बहिश्चतत्सर्वं व्याप्यनारायण स्थित:”इतिप्रार्थना।दुक्गोचरंसर्वं प्रकृतिःसर्वं, अन्तः बहि: परमात्मा एव  इति ।अत्र पंचभूतात्मक स्वरूपं दीपं ' "अत पृथिव्यात्मकं  स्वरुपं मृण्मय पात्रा-  जलात्मकं तैलं वर्ति: आकाशात्मकं वायुना दीप्तिनत्वं अग्नित्वेन ज्वलनं-एतत् पंचभूतात्मकं प्रकृतेः स्वरूपम् । अत एत दीपं ज्योति: परब्रह्मा इति प्रार्थना - पूर्वकाले नित्याग्निहोत्रंइतिनियममस्ति।कालात्उभयसंध्यासमयेषुज्योतिप्रज्वलनंशुभप्रदश्रोयोदायकम्इतिनियमंअकल्पयत्।दीपज्योति स्मरण समये दीपावलीपर्वदिनं अपि स्मरणीयम्।सर्वेषांकृतेदीपावलीपर्वदिनशुभाकांक्षय:।

मिन्नेकण्टि नागराजु

आकाश वाणी विजयवाड़ा

१९/०९/२०२२

प्रसार समयं।